Mahir HÜSEYN

Milli mətbuatımızın 151 illik şərəfli yolu: "Əkinçi"dən rəqəmsal mediaya uzanan inkişaf salnaməsi

Azərbaycan milli mətbuatı xalqımızın milli şüurunun formalaşmasında, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsində və ictimai fikrin inkişafında müstəsna rol oynamış ən mühüm təsisatlarından biridir. 22 iyul təkcə jurnalistlərin peşə bayramı deyil, həm də milli düşüncənin, maarifçiliyin və söz azadlığı uğrunda aparılan mübarizənin rəmzidir.

Milli mətbuatın əsası – "Əkinçi" ilə başlayan böyük yol

Azərbaycan milli mətbuatının əsası 1875-ci il iyulun 22-də böyük maarifçi, alim və publisist Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr olunan "Əkinçi" qəzeti ilə qoyulub. Cəmi 56 nömrəsi işıq üzü görsə də, "Əkinçi" xalqın maariflənməsi, ana dilinin inkişafı, milli özünüdərk və müasir düşüncə tərzinin formalaşmasında əvəzsiz xidmət göstərib. Bu səbəbdən 22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat və Jurnalistika Günü kimi qeyd olunur.

Həsən bəy Zərdabi mətbuatı sadəcə informasiya vasitəsi deyil, xalqın tərəqqisi üçün ən güclü maarifçilik məktəbi hesab edirdi. O dövrün ağır senzurasına, maliyyə çətinliklərinə və siyasi təzyiqlərinə baxmayaraq, Zərdabi milli sözün yaşaması uğrunda mübarizə apardı və gələcək Azərbaycan jurnalistikasının möhkəm təməlini qoydu.

Maarifçilikdən istiqlal ideyasına

"Əkinçi"dən sonra "Ziya", "Kəşkül", "Kaspi", "Şərqi-Rus", "Həyat", "Füyuzat", "Molla Nəsrəddin", "İrşad", "Açıq söz" kimi qəzet və jurnallar milli mətbuat tariximizin inkişafında mühüm mərhələ yaratdı.

Xüsusilə Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə nəşr olunan "Molla Nəsrəddin" təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Şərqdə ictimai fikir tarixində yeni bir məktəb formalaşdırdı. Satira vasitəsilə cəmiyyətin problemlərini gündəmə gətirən jurnal milli oyanış prosesinə güclü təsir göstərdi.

1918–1920-ci illərdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə isə mətbuat dövlət quruculuğunun əsas sütunlarından birinə çevrildi. Həmin illərdə onlarla qəzet və jurnal fəaliyyət göstərərək demokratik dəyərlərin təbliğinə xidmət etdi.

Sovet dövrü: məhdudiyyətlər və peşəkarlıq məktəbi

Sovet hakimiyyəti illərində mətbuat ciddi ideoloji nəzarət altında fəaliyyət göstərsə də, jurnalistika məktəbi formalaşdı, peşəkar kadrlar yetişdi, qəzetçilik ənənələri inkişaf etdi. Lakin senzura azad sözün qarşısında əsas maneələrdən biri olaraq qaldı.

Mətbuat daha çox dövlət ideologiyasının təbliği funksiyasını yerinə yetirsə də, milli dilin qorunması və jurnalistika peşəsinin inkişafı baxımından həmin dövrün də müəyyən xidmətləri oldu.

Müstəqillik dövrü – söz azadlığının yeni mərhələsi

1991-ci ildə Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsi milli mətbuatın tarixində tamamilə yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

Ümummilli Lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra söz və mətbuat azadlığının təmin olunması istiqamətində mühüm islahatlar həyata keçirildi. 1998-ci ildə senzuranın ləğv edilməsi Azərbaycanın demokratik inkişaf tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu qərar milli mətbuatın sərbəst fəaliyyət göstərməsi üçün geniş imkanlar yaratdı.

Sonrakı illərdə KİV-lərin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin yaxşılaşdırılması, qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atıldı.

Prezident İlham Əliyev dövründə mediaya dövlət dəstəyi

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycan mediasının inkişafı dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib.

Bu dövrdə media sahəsində qanunvericilik müasirləşdirildi, jurnalistlərin sosial rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirildi, informasiya təhlükəsizliyi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri elan olundu, rəqəmsal medianın inkişafına xüsusi diqqət yetirildi, media savadlılığının artırılması istiqamətində yeni proqramlar reallaşdırıldı.

Medianın inkişafı istiqamətində aparılan islahatların mühüm nəticələrindən biri də Medianın İnkişafı Agentliyinin fəaliyyətə başlaması oldu. Agentlik media subyektlərinin inkişafı, peşəkar jurnalistikanın dəstəklənməsi və müasir informasiya mühitinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirir.

Qarabağ Zəfəri və informasiya cəbhəsində media

2020-ci ilin Vətən müharibəsi Azərbaycan mediasının peşəkarlığını və operativliyini bir daha nümayiş etdirdi.

Azərbaycan jurnalistləri informasiya müharibəsində dövlət mövqeyinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynadılar. Xarici media nümayəndələri ilə əməkdaşlıq genişləndirildi, dezinformasiyaların qarşısının alınması istiqamətində ciddi fəaliyyət göstərildi.

Bu gün informasiya təhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi hesab olunur və media bu istiqamətdə mühüm missiya daşıyır.

Rəqəmsal dövrdə yeni çağırışlar

Texnologiyaların sürətli inkişafı ənənəvi mətbuat qarşısında yeni vəzifələr qoyur.

Süni intellekt, sosial media platformaları, rəqəmsal xəbər istehsalı və informasiya bolluğu jurnalistikanın fəaliyyət prinsiplərini dəyişir. Bu şəraitdə operativliklə yanaşı, dəqiqlik, obyektivlik və etik prinsiplərə sadiqlik daha da aktuallaşır.

Müasir jurnalist artıq yalnız xəbər yazan deyil, həm də fakt yoxlayan, multimedia məhsulları hazırlayan, informasiya təhlükəsizliyini qoruyan peşəkar mütəxəssis olmalıdır.

Milli mətbuat – dövlətçiliyimizin etibarlı dayağı

151 illik tarixə malik Azərbaycan milli mətbuatı çətin və şərəfli inkişaf yolu keçərək bu gün müasir informasiya cəmiyyətinin əsas institutlarından birinə çevrilib.

"Əkinçi"nin səpdiyi maarifçilik toxumu bu gün yüzlərlə qəzet, jurnal, informasiya agentliyi, televiziya kanalı və xəbər portalında öz bəhrəsini verir. Milli mətbuatımız xalqın səsi, dövlətin informasiya təhlükəsizliyinin təminatçısı və cəmiyyətin inkişafının mühüm hərəkətverici qüvvəsi olaraq fəaliyyətini davam etdirir.

Azərbaycan jurnalistikasının qarşısında duran əsas vəzifə dəyişməz olaraq qalır: cəmiyyətə operativ, dəqiq, obyektiv və məsuliyyətli informasiya çatdırmaq, milli maraqları qorumaq və dövlətçiliyimizin möhkəmlənməsinə xidmət etmək.

Beləliklə, 22 iyul təkcə bir peşə bayramı deyil, Azərbaycan xalqının maarifçilik tarixinin, milli düşüncəsinin və müstəqil dövlətçilik ideyalarının zəfər salnaməsinin başlanğıc nöqtəsidir. Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" ilə yandırdığı maarif çırağı bu gün də Azərbaycan mediasının inkişaf yolunu işıqlandırmaqda davam edir.