Niyə 9 İyun dönüş nöqtəsi hesab olunur?

Bilman İSAQ

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, həmin tarixlər təkcə bir hadisəni deyil, bütöv bir dövrün başlanğıcını simvolizə edir. 1993-cü il iyunun 9-u da məhz belə günlərdən biridir. Həmin gün ümummilli lider Heydər Əliyev Bakıya qayıtdı və ölkənin müstəqilliyinin, dövlətçiliyinin qorunması uğrunda yeni mərhələnin əsası qoyuldu. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, bu qayıdış yalnız siyasi liderin paytaxta gəlişi deyil, həm də Azərbaycanın parçalanmaq təhlükəsindən xilas olunmasının başlanğıcı idi.

1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan qısa müddət sonra ciddi siyasi və hərbi böhranla üz-üzə qaldı. Qarabağ müharibəsinin ağır nəticələri, iqtisadi tənəzzül, hakimiyyət uğrunda mübarizə və idarəetmədə yaranan boşluqlar ölkəni dərin xaosa sürükləmişdi. 1993-cü ilin iyununda Gəncədə baş verən hadisələr və mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam ölkədə vətəndaş müharibəsi təhlükəsini reallığa çevirmişdi. Həmin dövrdə dövlət institutları faktiki olaraq iflic vəziyyətinə düşmüş, Azərbaycanın gələcək taleyi ciddi suallar doğururdu.

Məhz belə bir şəraitdə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri ölkənin gələcəyini təcrübəli dövlət xadimi Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində görürdülər. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sədri olan Heydər Əliyev xalqın və siyasi dairələrin israrlı çağırışlarına cavab verərək iyunun 9-da Bakıya gəldi.

Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, Heydər Əliyevin Bakıya gəlişi minlərlə insan tərəfindən böyük ümidlə qarşılandı. İnsanlar onun siyasi təcrübəsinə, idarəçilik bacarığına və böhran vəziyyətlərində qərar qəbul etmək qabiliyyətinə inanırdılar. Bu inam təsadüfi deyildi. Hələ sovet dövründə və sonrakı mərhələlərdə Heydər Əliyev güclü dövlət idarəçisi kimi tanınmışdı.

Onun Bakıya qayıdışından sonra ölkədə yaranmış gərginliyin aradan qaldırılması istiqamətində intensiv fəaliyyət başlandı. Heydər Əliyev şəxsi təhlükəsizliyini riskə ataraq Gəncəyə getdi, müxtəlif qüvvələr arasında danışıqlar apardı və vətəndaş qarşıdurmasının daha da dərinləşməsinin qarşısını almağa çalışdı. Bu addım sonrakı hadisələrin inkişafında həlledici rol oynadı.

Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışından cəmi altı gün sonra – 15 iyun 1993-cü ildə o, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. Sonralar bu tarix Azərbaycanın Milli Qurtuluş Günü kimi tarixə düşdü. Tarixçilərin və siyasi tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti hesab edir ki, məhz iyunun 9-da başlayan proseslər dövlətçiliyin qorunmasına, siyasi sabitliyin bərpasına və ölkənin inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsinə imkan yaratdı.

9 iyun hadisələrinə bu günün prizmasından baxdıqda bir neçə mühüm nəticə ortaya çıxır:

Dövlətin parçalanmasının qarşısı alındı.

.1993-cü ildə Azərbaycan yalnız siyasi böhran yaşamırdı. Ayrı-ayrı silahlı dəstələrin fəaliyyəti və regional qarşıdurmalar ölkənin bütövlüyünü təhdid edirdi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı mərkəzi dövlət institutlarının yenidən formalaşmasına imkan yaratdı.

Siyasi sabitliyin təməli qoyuldu.

Müstəqilliyin ilk illərində tez-tez dəyişən siyasi vəziyyət xarici tərəfdaşların Azərbaycana münasibətinə də mənfi təsir göstərirdi. 1993-cü ildən sonra isə ölkədə idarəetmə sistemi mərhələli şəkildə sabitləşdirildi və dövlət quruculuğu prosesi sürətləndi.

Xarici siyasətdə yeni mərhələ başladı.

Sonrakı illərdə Azərbaycanın beynəlxalq arenada mövqelərinin güclənməsi, enerji strategiyasının formalaşması və ölkənin regional aktora çevrilməsi məhz həmin dövrdə yaradılmış siyasi sabitliklə bağlı idi.

Milli həmrəyliyin simvoluna çevrildi.

9 iyun hadisəsi təkcə siyasi qərar deyil, həm də cəmiyyətin böhran anında vahid məqsəd ətrafında birləşməsinin nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Bu baxımdan tarixçilər həmin günü Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında xalq iradəsinin təzahürü kimi xarakterizə edirlər.

1993-cü il iyunun 9-da Heydər Əliyevin Bakıya qayıdışı müstəqil Azərbaycanın tarixində dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. Həmin gün başlanan proseslər qısa müddət ərzində ölkədə siyasi sabitliyin bərpasına, dövlət institutlarının möhkəmlənməsinə və Azərbaycanın gələcək inkişaf kursunun müəyyənləşdirilməsinə şərait yaratdı. Bu səbəbdən 9 iyun təkcə tarixi hadisə deyil, həm də müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin formalaşma mərhələsinin ən mühüm səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilir.